GELİŞTİRİLMİŞ TÜRK SANTURU
Yapısal Özellikler
1960 yılında başladığım İst. Bl.Konservatuarı yıllarında takip ettiğimiz İcra Heyeti konserlerinde merhum santuri Hüsnü Tüzüner’i dinleyerek santura ilgi duymaya başladım. 1967 yılında istanbul Radyosunda kanun san’atçısı olarak görev yaparken, İran’dan getirttiğim bir santur üzerinde yaptığım çalışmada Türk müziğine uyumsuzluğu nedeniyle birtakım değişiklikler yapma fikri oluştu.
Bu değişiklikler şunlardır :
- Diyatonik ses düzenini kromatik olarak değiştirdim.
- Çapraz olarak takılmış teller iki eşik üzerine oturuyordu. Sol eşikler üzerinde yer alan telleri kanun düzeninde , sağ eşik üzerindeki telleri ise bunların yarım sesleri olarak akord ettim. Diğer bir anlatışla sağ eşik üzerindeki teller piyanonun siyah tuşlarının görevini yapacak şekilde akorda çekildi. Bu şekilde tam ve yarım seslerin santur üzerinde görülebilir durumda olmalarının verdiği imkãnla süratli olarak kromatik çalış mümkün oldu.
- Santur’u pestte ve tizde genişleterek ses kapasitesini 2,5 oktava çıkarttım.
- Kaba Yegâh’tan Rast’a kadar olan tellerde bronz , tiz tarafa doğru ise değişen kalınlıklarda çelik gitar telleri kullandım.
- Santur’da en büyük icra güçlüğü Hüzzam, Uşşak, Saba gibi birçok makamın seslerini elde etmekte idi. Bunu ortadan kaldırmak için kanunda olduğu gibi bızgı tahtasından sonra her iki eşik taraflarında birer mandal tahtası ekleyerek ve üzerlerine kanunun mandal düzenini tatbik ederek çıkan seslerin makamlara uygunluğunu sağladım.
 |
Açıklama: Sağ tarafta görülen Acem-2, Çargah-2, Acemaşiran-2 perdeleri bu santura özgü olarak makam içinde yapılan çeşni değişiklikleri için kullanılmaktadır. Örneğin, ana seslerde Dügah'ta Buselik çeşnisi varken sağ taraftaki Çargah-2'de bulunan diyez mandallarıyla Nim Hicaz (Do diyez), Kürdi perdesindeki mandallarla da dik Kürdi perdesi ayarlanarak Dügah'ta Hicaz çeşnisi kullanılır. Buna benzer olarak bütün perdelerde bu çeşit mandal ayarlamaları yapılarak ardı ardına birçok çeşni kullanılabilir. Tümünü burada listelemek mümkün değildir. |
Santur’un diğer bir akord variyasyonu da kullanılabilir :
- Sol eşik üzerindeki teller kanun düzeninde akord edilir.
- Sağ eşik üzerindeki telleri ise soldakinden bir oktav pest akord edilir.
Şekilde de görüleceği gibi bir sesin tizi ve pesti sağ ve sol eşikler üzerinde aynı hizaya gelir. Bu nedenle kanunun sağ ve sol ellerle birer oktav farklı çalındığında çıkan ses efekti burada elde edilmiş olur. Bu pest sesler için Avrupa santurlarında kullanılan çelik üzerine gümüş sarma teller kullanılır. Tellerin temininin güçlüğü nedeniyle bu akord düzeninden vazgeçerek yukarıda belirttiğimiz kromatik düzene geçtim. Bu akord düzeni virtüoziteye daha elverişlidir.
Santurda tını çok parlak ve rezonansının fazla olması nedeniyle ses karışımı fazladır.Bu yüzden santurun çok hızlı çalınmaması gerekir. Romen ve Macar cimbalomlarında ( Santurun büyüğü ) seslerin rezonansı fazla olmadığından sesler birbirine karışmaz ve hızlı çalmak mümkün olur. Yukarıdaki nedenle Santur’a aynı Cimbalomlarda olduğu gibi sağ ve sol teller üzerine gelecek şekilde, piyanodaki tarzda pedalla kullanılan susturucular ilave edilebilir.
 |
DOÇ.DR.OKTAY ÖZKAZANÇ YAPIMI GELİŞTİRİLMİŞ MANDALLI TÜRK SANTURU
